Profilaktyka zdrowotna to działania mające na celu zapobieganie chorobom poprzez ich wczesne wykrycie i leczenie. Diagnostyka laboratoryjna jest dyscypliną medycyny, która dostarcza informacji do rozpoznania, monitorowania i rokowania choroby, a także pozwala na stosowanie profilaktyki występowania chorób.


Diagnostyka laboratoryjna ma ogromny udział w profilaktyce zdrowotnej poprzez zapobieganie konsekwencjom choroby dzięki jej wczesnemu wykryciu i leczeniu. Informacji o stanie zdrowia dostarczają przesiewowe badania skriningowe oraz badania kontrolne. Podstawowe badania kontrolne, tzw. profil kontrolny, stosowane w profilaktyce chorób to: morfologia krwi, OB. – odczyn opadania krwinek czerwonych, badanie poziomu glukozy, badanie ogólne moczu, badanie stężenia cholesterolu całkowitego oraz jego frakcji: cholesterolu HDL – potocznie nazywanego

dobrym cholesterolem oraz cholesterolu LDL, który jest potocznie nazywany złym cholesterolem, badanie stężenia trójglicerydów oraz poziomu potasu. Podstawowe badania kontrolne powinny być wykonywane jeden raz w roku. Do wykonania tych badań nie jest wymagane skierowanie od lekarza. Pacjent może osobiście zgłosić się do każdego laboratorium i za odpłatnością poprosić o wykonanie profilu kontrolnego. Koszt tych badań to około 50 zł. Należy jednak pamiętać, aby wyniki badań laboratoryjnych skonsultować z lekarzem przy najbliższej wizycie u lekarza rodzinnego lub innego specjalisty.

Pakiet kontrolny badań warto jest rozszerzyć o badania laboratoryjne dedykowane do oceny funkcji narządu lub wieku. Wyniki badania biochemicznego krwi dają obraz funkcji prawie wszystkich narządów, układów, gruczołów, stanu nawodnienia, odżywienia, postępu choroby. W celu lepszej diagnozy i leczenia schorzeń konieczna jest ocena zmian zachodzących w składnikach osocza. Dla ułatwienia korzystania z szerokiej gamy badań, zostały opracowane tzw. profile badań. Służą one dokładniejszemu przedstawieniu funkcjonowania danego narządu, dlatego każdy profil został opracowany tak, aby zawarte w nim parametry jak najlepiej oddawały jego funkcję, np:


PROFIL NERKOWY


• badanie ogólne moczu

• sód w surowicy

• potas w surowicy

• mocznik w surowicy

• kreatynina w surowicy

• kwas moczowy w surowicy

• białko całkowite w surowicy


PROFIL WĄTROBOWY


• aminotransferaza alaninowa (AlAT)

• aminotransferaza asparaginianowa (AspAT)

• fosfataza alkaliczna(AlP)

• bilirubina całkowita

• gamma-glutamylotransferaza (GGT)

• antygen HBs (HbsAg) wirusowe zapalenie wątroby typu B

• przeciwciała przeciw HCV (anty-HCV) wirusowe zapalenie wątroby typu C


PROFIL KOSTNY PODSTAWOWY


• wapń w surowicy

• fosforany w surowicy

• fosfataza alkaliczna (ALP)


PROFIL SERCOWY


• kinaza fosfokreatynowa (CK)

• elektrolity w surowicy (sód, potas, chlorki)

• troponina


PROFIL LIPIDOWY


• cholesterol

• triglicerydy

• cholesterol HDL

• cholesterol LDL


PROFIL TARCZYCOWY


• hormon tyreotropowy (TSH)

• tyroksyna wolna (fT4)


PROFIL TARCZYCOWY ROZSZERZONY


• hormon tyreotropowy (TSH)

• tyroksyna wolna (fT4)

• trijodotyronina wolna (fT3)

• przeciwciała przeciw peroksydazie tarczycowej (anty-TPO)

• przeciwciała przeciw tyreoglobulinie (anty-TG)


PROFIL TRZUSTKOWY


• amylaza w surowicy

• glukoza we krwi


PROFIL ALERGICZNY


• immunoglobulina Ig E całkowite

• morfologia krwi obwodowej z różnicowaniem leukocytów

• poziom IgE specyficznego : alergeny (oddechowe, pokarmowe, pediatryczne)


PROFIL REUMATYCZNY


• morfologia krwi obwodowej z różnicowaniem leukocytów

• białko C-reaktywne (CRP)

• czynnik reumatoidalny (RF)

• przeciwciała anty CCP

• odczyn opadania krwinek czerwonych (OB)

• odczyn Waalera-Rosego

• kwas moczowy w surowicy


PROFIL KOBIETY W CIĄŻY


• morfologia krwi obwodowej

• badanie ogólne moczu

• glukoza we krwi

• badania z grupy TORCH – T – Toxoplasma, Różyczka, Cytomegalowirus,wirus HSV

• grupa krwi układu ABO

• HIV


PROFIL PRZY ANTYKONCEPCJI HORMONALNEJ


• aminotransferaza alaninowa (AlAT)

• aminotransferaza asparginianowa (AspAT)

• gamma-glutamylotransferaza (GGT)

• fosfataza alkaliczna (ALP)

• bilirubina całkowita

• profil lipidowy (cholesterol, triglicerydy, cholesterol HDL, cholesterol LDL)

• czas protrombinowy (PT)


PROFIL PRZEDOPERACYJNY


• aminotransferaza alaninowa (ALAT)

• fosfataza alkaliczna (ALP)

• bilirubina

• kreatynina

• mocznik

• badanie morfologiczne krwi

• czas kaolinowo-kefalinowy (APTT)

• czas protrombinowy (PT)

• wymaz z nosa na obecność gronkowca złocistego MRSA


PROFIL MAŁEGO DZIECKA


• morfologia krwi obwodowej z różnicowaniem leukocytów

• badanie ogólne moczu

• białko C-reaktywne (CRP)

• badanie parazytologiczne kału ogólne, badanie na obecność antygenu Giardia Lamblia w kale met ELISA, badanie obecności przeciwciał w kierunku Toxocara canis ( glisty psiej )

• badanie poziomu przeciwciał Bordetella pertussis w surowicy krwi po szczepieniu


PROFIL KOBIETY PO 40. ROKU ŻYCIA


• profil ogólny

• wapń w surowicy

• fosforany w surowicy

• magnez w surowicy

• kwas moczowy w surowicy

• estradiol

• hormon folikulotropowy (FSH)

• hormon tyreotropowy (TSH)


PROFIL MĘŻCZYZNY PO 40. ROKU ŻYCIA


• profil ogólny

• antygen swoisty dla stercza (PSA)

• kwas moczowy w surowicy

• hormon tyreotropowy (TSH)


Należy pamiętać o podstawowych zasadach zawartych w standardach pobierania krwi na badania laboratoryjne. Są one jednakowe prawie dla wszystkich badań laboratoryjnych: krew do badań powinna być pobierana rano od 6.00 – 9.00, na czczo, czyli po 12 godzinach od spożycia ostatniego posiłku, po wypoczynku nocnym. Pora dnia pobrania krwi do badań jest bardzo ważna. Niektóre badania podlegają rytmom dobowym. Doskonałym przykładem istotności różnic w uzyskanych rezultatach jest analiza stężenia TSH. Przy granicy decyzyjności 4mlU/ml, gdzie wszystkie wartości powyżej wymienionej mogą świadczyć o niedoczynności tarczycy i prawdopodobnie będą decydować o podjętym leczeniu, nie można pozwolić sobie na błąd. Przykładowo ten sam pacjent w godzinach porannych może uzyskać wyniki TSH około 5mIU/ml, podczas gdy wykonanie badania w godzinach południowych, gdy poziom TSH we krwi spada, skutkuje otrzymaniem wyniku około 2mIU/ml, co jest wartością prawidłową. Jeżeli pacjentowi pobierzemy krew o godzinie 12, prawdopodobnie uzyska on wynik TSH w zakresach referencyjnych i właściwe leczenie nie zostanie podjęte mimo istniejącej niedoczynności.


W nagłych przypadkach, kiedy oznaczenie danego parametru jest niezbędne, wynik badania laboratoryjnego jest zaopatrzony w odpowiedni komentarz, co pozwoli lekarzowi właściwie go zinterpretować.


Pora pobrania krwi do badań wpływa także na zmienność stężenia glukozy, bilirubiny, elektrolitów, żelaza.


Duży wpływ na wyniki badań laboratoryjnych ma również dieta.


W przypadku stężenia żelaza wahania dobowe mogą sięgać nawet 20-30%, co znacząco wpływa na jakość wyniku.U 72% osób najwyższe stężenie żelaza uzyskujemy o godzinie 8 rano.


Jednak nie możemy zapominać, że:


Zdrowie według definicji obecnie przyjętej przez WHO ( Światowa Organizacja Zdrowia ) to nie tylko całkowity brak choroby czy kalectwa, ale także stan pełnego, fizycznego, umysłowego i społecznego dobrostanu (dobrego samopoczucia).


W kwestiach zdrowia nie powinniśmy koncentrować się jedynie na chorobach i próbach ich zwalczania, ale także na samym zdrowiu czyli dobrostanie, który możemy osiągnąć przez odpowiedni styl życia, umiejętność radzenia sobie z emocjami, dbanie o kondycję fizyczną, sposób myślenia.


Jolanta Smykiewicz

Specjalista diagnostyki laboratoryjnej i zdrowia publicznego

Kierownik Centralnego Medycznego Laboratorium Diagnostycznego

Radomski Szpital Specjalistyczny im. dr. Tytusa Chałubińskiego w Radomiu


fot.Chroma Stock